16 Growth and development ( Hirschman · Hollis Chenery · H. Leibenstein · Benjamin Higgins )

चार अर्थशास्त्री – Hirschman, Chenery, Leibenstein, Higgins (संपूर्ण अध्याय)
📚 चार महान अर्थशास्त्री
A. O. Hirschman · Hollis Chenery · H. Leibenstein · Benjamin Higgins — संपूर्ण अध्याय

🔗 1. A. O. Hirschman (अल्बर्ट ओ. हिर्शमैन) – 1915–2012

🎯 प्रसिद्ध सिद्धांत: Unbalanced Growth Theory, Backward and Forward Linkages

催促
A. Unbalanced Growth Theory (असंतुलित विकास सिद्धांत)
बिंदुविवरण
देशजर्मनी (जन्म), अमेरिका (कार्य)
प्रसिद्ध पुस्तकThe Strategy of Economic Development (1958)
प्रसिद्ध सिद्धांतUnbalanced Growth Theory (असंतुलित विकास सिद्धांत), Backward and Forward Linkages
बिंदुविवरण
क्या है?विकास के लिए सभी क्षेत्रों को एक साथ विकसित करने की जरूरत नहीं है – पहले कुछ क्षेत्रों को विकसित करो, वे अपने आप दूसरे क्षेत्रों को खींच लेंगे
Balanced Growth से अंतरNurkse (Balanced Growth) कहते हैं – सबको एक साथ बढ़ाओ; Hirschman कहते हैं – पहले कुछ को बढ़ाओ, बाकी अपने आप आ जाएँगे
एक लाइन में"असंतुलन ही विकास की कुंजी है – संतुलन ठहराव लाता है"
B. Backward Linkage (पिछड़ा संबंध)
बिंदुविवरण
क्या है?एक उद्योग दूसरे उद्योग से सामान खरीदता है – यह पिछले उद्योगों को प्रोत्साहन देता है
उदाहरणकार फैक्ट्री (आगे का उद्योग) → स्टील खरीदे → स्टील फैक्ट्री (पिछला उद्योग) बढ़े
सरल शब्द"पीछे की ओर खिंचाव" – एक उद्योग दूसरे उद्योग को खींचता है
C. Forward Linkage (आगे का संबंध)
बिंदुविवरण
क्या है?एक उद्योग दूसरे उद्योग को सामान बेचता है – यह आगे के उद्योगों को प्रोत्साहन देता है
उदाहरणस्टील फैक्ट्री (पिछला उद्योग) → कार फैक्ट्री (आगे का उद्योग) को स्टील बेचे → कार फैक्ट्री बढ़े
सरल शब्द"आगे की ओर धक्का" – एक उद्योग दूसरे को सामान देता है
📖 उदाहरण – सीमेंट फैक्ट्री की कहानी
क्या हुआ?कौन-सा Linkage?
सीमेंट फैक्ट्री लगी –
उसे चूना पत्थर चाहिए → चूना पत्थर की खदान लगीBackward Linkage (पिछड़ा)
सीमेंट फैक्ट्री से सीमेंट मिला → सड़कें, पुल, बिल्डिंग बनींForward Linkage (आगे का)
D. Hirschman के अनुसार विकास की रणनीति
बिंदुविवरण
SOC (Social Overhead Capital)बुनियादी ढाँचा – सड़कें, बिजली, संचार – यह पहले आना चाहिए
DSA (Directly Productive Activities)प्रत्यक्ष उत्पादक गतिविधियाँ – फैक्ट्रियाँ, उद्योग – ये बाद में आते हैं
असंतुलनSOC और DSA के बीच असंतुलन बनाए रखना चाहिए – यही विकास को गति देता है

📊 2. Hollis Chenery (हॉलिस चेनरी) – 1918–1994

🎯 प्रसिद्ध सिद्धांत: Two Gap Model (दो अंतराल मॉडल)

बिंदुविवरण
देशअमेरिका
प्रसिद्ध सिद्धांतTwo Gap Model (दो अंतराल मॉडल)
प्रसिद्ध पुस्तकStudies in Development Planning (1971)
A. Two Gap Model (दो अंतराल मॉडल)
बिंदुविवरण
क्या है?विकासशील देशों में दो कमियाँ होती हैं – (1) बचत की कमी, (2) विदेशी मुद्रा (डॉलर) की कमी – दोनों को पाटना जरूरी है
एक लाइन में"बचत का गैप पाटने से डॉलर का गैप अपने आप नहीं पाटेगा – दोनों अलग-अलग समस्याएँ हैं"
B. Savings Gap (बचत अंतराल)
बिंदुविवरण
क्या है?देश जितना निवेश करना चाहता है, उतनी बचत नहीं है
उदाहरणनिवेश चाहिए 100 रु, बचत है 60 रु → गैप 40 रु
कैसे पाटें?विदेशी कर्ज, विदेशी सहायता, विदेशी निवेश
C. Foreign Exchange Gap (विदेशी मुद्रा अंतराल)
बिंदुविवरण
क्या है?देश जितना आयात करना चाहता है, उतने डॉलर नहीं हैं
उदाहरणआयात चाहिए 100 डॉलर, निर्यात से मिले 60 डॉलर → गैप 40 डॉलर
कैसे पाटें?विदेशी सहायता (डॉलर में), कर्ज, या निर्यात बढ़ाना
📖 उदाहरण – रामू की दुकान की कहानी
गैपसमस्यासमाधान
Savings Gapरामू के पास दुकान खोलने के लिए 10,000 रु हैं, चाहिए 15,000 रु → 5,000 रु का गैपबैंक से लोन ले लो
Foreign Exchange Gapरामू को विदेश से मशीन मँगवानी है – कीमत 5,000 डॉलर, उसके पास 3,000 डॉलर हैं → 2,000 डॉलर का गैपडॉलर कहीं से लाने होंगे (विदेशी सहायता, कर्ज, या निर्यात)
D. Chenery का मुख्य संदेश
बिंदुविवरण
पुरानी सोच"बस बचत का गैप पाट दो, विकास हो जाएगा"
Chenery की सोचदोनों गैप पाटना ज़रूरी है – बचत गैप पाटने से डॉलर का गैप अपने आप नहीं पाटेगा

🔥 3. H. Leibenstein (हार्वे लीबेंस्टीन) – 1922–1994

🎯 प्रसिद्ध सिद्धांत: Critical Minimum Effort Thesis, X-efficiency

बिंदुविवरण
देशअमेरिका
प्रसिद्ध सिद्धांतCritical Minimum Effort Thesis, X-efficiency
प्रसिद्ध पुस्तकEconomic Backwardness and Economic Growth (1957)
A. Critical Minimum Effort Thesis (न्यूनतम प्रयास सिद्धांत)
बिंदुविवरण
क्या है?विकास शुरू करने के लिए एक न्यूनतम प्रयास (critical minimum effort) करना ज़रूरी है – उससे कम प्रयास करोगे तो विकास होगा ही नहीं
एक लाइन में"अगर आग जलानी है तो एक तिनका नहीं, एक साथ 10 तिनके जलाओ – तभी आग पकड़ेगी"
📖 उदाहरण – आग जलाने की कहानी
प्रयासपरिणाम
1 तिनका जलायाआग बुझ गई (विकास नहीं हुआ)
5 तिनके जलाएआग बुझ गई (विकास नहीं हुआ)
10 तिनके (Critical Minimum)आग पकड़ ली (विकास शुरू) ✅
B. X-efficiency (X-दक्षता)
बिंदुविवरण
क्या है?कंपनियाँ हमेशा 100% कुशलता से काम नहीं करतीं – यह प्रतिस्पर्धा की कमी के कारण होता है
X-inefficiencyजब प्रतिस्पर्धा नहीं होती, तो कर्मचारी आलसी हो जाते हैं, बर्बादी (waste) बढ़ जाती है
उदाहरणएकाधिकार (monopoly) में कंपनी को कोई डर नहीं – मजदूर आलसी, प्रबंधन ढीला; प्रतिस्पर्धी बाजार में सबको मेहनत करनी पड़ती है
C. Leibenstein का Critical Minimum Effort और Nelson के Low Income Trap में अंतर
बिंदुLeibensteinNelson
फोकसनिवेश की मात्रा (एक साथ बड़ा प्रयास)जनसंख्या का दबाव
समाधानन्यूनतम सीमा से ऊपर निवेशCritical Minimum Effort

🏭 4. Benjamin Higgins (बेंजामिन हिगिंस) – 1912–2001

🎯 प्रसिद्ध सिद्धांत: Technological Dualism, Financial Dualism

बिंदुविवरण
देशअमेरिका (जन्म), कनाडा (कार्य)
प्रसिद्ध सिद्धांतTechnological Dualism (तकनीकी द्वैतवाद), Financial Dualism (वित्तीय द्वैतवाद)
प्रसिद्ध पुस्तकEconomic Development: Principles, Problems, and Policies (1959)
A. Technological Dualism (तकनीकी द्वैतवाद)
बिंदुविवरण
क्या है?एक ही देश में दो तरह की तकनीक एक साथ चलती है – एक आधुनिक (शहरों में), एक पारंपरिक (गाँवों में)
उदाहरणशहर में ATM, कंप्यूटर, फैक्ट्रियाँ; गाँव में बैलगाड़ी, हाथ का चक्की, लकड़ी का हल
समस्यादोनों के बीच बहुत बड़ा अंतर होता है – आधुनिक तकनीक वाले अमीर, पारंपरिक वाले गरीब
B. Financial Dualism (वित्तीय द्वैतवाद)
बिंदुविवरण
क्या है?एक ही देश में दो तरह की वित्तीय प्रणालियाँ एक साथ चलती हैं – एक आधुनिक (बैंक, शेयर बाजार), एक पारंपरिक (साहूकार, महाजन)
उदाहरणशहरों में SBI, HDFC Bank (ब्याज 8-12%); गाँवों में साहूकार (ब्याज 24-36%)
समस्यापारंपरिक प्रणाली में लोग ज्यादा ब्याज देते हैं → गरीब और गरीब होते हैं
C. Higgins का मुख्य संदेश
बिंदुविवरण
Dualismविकासशील देशों में दो अलग-अलग दुनियाएँ एक साथ रहती हैं
समाधानपारंपरिक क्षेत्र को आधुनिक बनाना होगा – तकनीक लानी होगी, बैंकिंग सुविधाएँ पहुँचानी होंगी

📊 चारों अर्थशास्त्रियों की तुलना – एक नज़र में

अर्थशास्त्रीमुख्य सिद्धांतवर्ष (लगभग)एक लाइन में
A. O. Hirschman Unbalanced Growth; Backward & Forward Linkages 1958 एक उद्योग दूसरे को खींचता है – सबको एक साथ बढ़ाना जरूरी नहीं
Hollis Chenery Two Gap Model 1966 बचत का गैप + डॉलर का गैप – दोनों पाटना जरूरी
H. Leibenstein Critical Minimum Effort; X-efficiency 1957 विकास के लिए न्यूनतम प्रयास जरूरी – उससे कम पर विकास नहीं
Benjamin Higgins Technological & Financial Dualism 1950s एक देश में दो तकनीक, दो वित्तीय प्रणालियाँ – आधुनिक और पारंपरिक


```Hirschman The Strategy of Economic Development 1958 "पीछे खिंचे, आगे बढ़े – असंतुलन से विकास बढ़े" SOC पहले, DSA बाद – असंतुलन बनाए रखो
Chenery Studies in Development Planning 1966 "पैसे का गैप, डॉलर का गैप – दोनों अलग, दोनों पाटो" Savings Gap + Forex Gap – दोनों पाटो
Leibenstein Economic Backwardness and Economic Growth 1957 "एक तिनका नहीं, दस तिनके – Critical Minimum से ऊपर" एक साथ बड़ा निवेश – Critical Minimum से ऊपर
Higgins Economic Development: Principles, Problems, and Policies 1959 "दो तकनीक, दो बैंक – एक आधुनिक, एक पिछड़ा" पिछड़े को आधुनिक बनाओ – तकनीक + बैंकिंग पहुँचाओ

टिप्पणियाँ

इस ब्लॉग से लोकप्रिय पोस्ट

1st paper 3 june

REASONING BY PIYUSH VARSHNEY

16 Econometrics (OLS under Violations)